کانون سردفتران و دفتریاران

چهارشنبه, 30 آبان 1397

سیری در کتابشناسی حقوق ثبت اسناد و املاک (بخش سوم و پایانی)

سیری در
کتابشناسی حقوق ثبت اسناد و املاک (بخش سوم و پایانی)
محمدعلی اختری1
 
در بخش اول و دوم این یادداشت از دو فقره دفتر شرعیات مخصوص ثبت اسناد معاملات و تعهدات توسط دو نفر عالم بزرگوار یکی شیخ فضل‌اله نوری مربوط به اسناد دوره 1303 تا 1306 و دیگری سیدمحمد صادق طباطبایی سنگلجی مربوط به سال‌های 1284 تا 1285 هـ.ق. یاد شد. این دو دفتر از نظر تاریخچه دفاتر اسناد رسمی به غایت مهم هستند ولی کتابی که در این قسمت درباره آن گفته می‌شود از نظر تاریخچه ثبت املاک مهم است. ابتدا به طور گذرا به تاریخچه ثبت املاک در ایران اشاره می‌شود. از زمان داریوش هخامنشی، ثبت ملک در دفاتر دولتی معمول بوده است. در آن زمان والیان یا ساتراپ‌ها باید از تعداد نفوس، خانواده و تعداد املاک و خانه‌های حوزه فرمانروایی خود اطلاع می‌داشتند. از همین رو، برای این که به آمار دقیقی دست یابند، ترتیبی داده بودند که تعداد خانه‌ها و صاحبان آنها با مشخصات ملک در دفتری یادداشت می‌شد. و در واقع، یک نوع ثبت املاک در سراسر سرزمین زیر سیطرة هخامنشیان رواج داشته است.2
در زمان پادشاهان ساسانی نظارت کلی بر ثبت و نگهداری اسناد و املاک برعهده دیوان خاصی به نام دیوان کرتکان Divan _ Kartakan)) بوده و اداره ثبت اوقاف را (Ruvanakan Dipir3 می‌نامیدند. در زمان خسرو انوشیروان و پدرش قباد، مساحی اراضی هم معمول شد و فهرست اراضی و مساحت آن‌ها در دفاتری، که در مرکز کشور نگه‌داری می‌شد، ثبت شده و نسخه‌ای از آن فهرست را برای کارگزاران در ساتراپی‌ها (استانداری‌ها) می‌فرستادند.4
در دوره اسلامی، تا زمان غازان‌خان مغول، کمابیش به همان روش دوران قبل از اسلام عمل می‌شد تا اینکه غازان‌خان به تدبیر وزیر دانشمند خود خواجه رشیدالدین فضل‌ا... همدانی مجموعه قوانینی برای سراسر متصرفات خود ترتیب داد که در تاریخ‌ها به «یرلیغ غازانی» معروف است. یکی از مواد یرلیغ غازانی، تشکیل اداره ثبت اسناد و املاک است. بدین شرح که برای ثبت املاک و اسناد مردم هر ولایت، دفتری مقرر کردند و محل نگهداری آن دفتر هم در کنار دروازه ورودی شهرهای بزرگ بود. در ذیل آن دفاتر، اسامی دهات و محلات و شهرهای تابعه کوچک‌تر نوشته و سپس املاک و اسناد هر محل در جای مخصوص نوشته تا در موقع مراجعه به آسانی بتوان به آن دسترسی پیدا کرد.5 اصلاحات غازانی تا اواخر سده هشتم هجری قمری اجرا می‌شد.
در دوران صفوی ( 907 تا 1148 هـ.ق) به خصوص در زمان اوج توسعه و اقتدار آن، رقبات دفتری به وجود آمد که صورت موقوفات و املاک سلطنتی و املاک اربابی در آن ثبت می‌شد اما با براندازی دولت صفوی، تمام این دفاتر در آب زاینده‌رود انداخته شد.6 یکی دیگر از مشاغل دوران صفوی، وزارت موقوفات چهارده معصوم (ع) بوده است که هر ساله کل املاک و مستغلات و دکاکین و محل‌های موقوفه را که مربوط به ائمه معصومین (ع) می‌شد، ثبت و ضبط می‌نمود. همچنین از شخص دیگری به نام صاحب و متصدی «توجیهی دیوان اعلیû» یاد کرده‌اند که قبالجات دیوانی املاکی را که جهت سرکار خاصه شریفه (شاه) ابتیاع می‌شد در دفتر خود ثبت می‌کرده است. محل خدمت او نیز جایی به نام دفترخانه همایونی بوده و محرّران متعدد و علیû‌حده داشته است.7
حال، به معرفی کتاب «کتابچه قبالجات خزانه مبارکه ـ املاک حاجی میرزا آقاسی ـ خالصه‌جات و موقوفات دیوان اعلیû» اشاره می‌شود؛ 8
این کتاب حاوی سه بخش است: نخستین قسمت آن اسامی املاکی است که تا زمان محمدشاه قاجار در سال 1259 هـ.ق. در اختیار دولت بوده؛ شامل املاک دوران صفویه، افشاریه، زندیه، فتحعلی شاه، عباس میرزا و محمدشاه قاجار است. دفترچه دوم، اسامی املاک حاجی میرزا ‌آقاسی صدر‌اعظم محمدشاه قاجار را در بردارد. این املاک را حاجی میرزا ‌آقاسی خریداری و آباد کرده و در سال 1263 هـ.ق. به محمدشاه هبه شرعی نموده است. محمدشاه در سال 1264 و حاجی میرزا ‌آقاسی در سال 1265 هـ.ق. درگذشته‌اند. دفترچه سوم، اسامی خالصه جات و املاک ابتیاعی شاهان قاجار است که در صندوق‌خانة اندرون دربار سلطنتی قرار داشته و در سال 1290 هـ.ق. به دستور ناصرالدین شاه انجام شده است. در دفترچه اول، اطلاعات موجود از زمان غازان‌خان، صفویه، افشاریه و زندیه ثبت شده و سپس اطلاعات املاک خریداری شده یا ضبط شده دوران فتحعلی شاه محمدشاه به آن اضافه شده است، مانند املاک میرزاشفیع صدراعظم فتحعلی‌شاه یا املاک خان‌های دنبلی. در دفترچه املاک حاجی میرزا‌ آقاسی علاوه بر ذکر املاکی که وی به و محمدشاه هبه کرده و بقیه دارایی او را هم که ناصرالدین شاه (1264 ـ 1313هـ.ق) ضبط کرده و نیز املاک مصادره شده خازن الدوله، امین الدوله، منوچهرخان گرجی، معتمدالدوله و جعفرقلی‌خان قاجار هم در دفترچه املاک حاجی میرزا‌آقاسی آمده است. نکتة قابل توجه در مورد دفترچه املاک حاجی میرزا‌آقاسی این است که در ذکر بعضی از املاک همانند دوران هخامنشی تعداد خانه‌ها، نفوس، حیوانات اهلی اعم از گاو، گوسفند، بز، اسب، قاطر، خر و مقدار حاصل زراعتی را یادآوری کرده‌اند. اما دفترچه سوم شامل اسامی املاکی است که قبالجات آنها اعم از خالصه و موقوفات در صندوق‌های درون دربار سلطنتی نگاهداری می‌شده و شامل اسامی بسیاری از املاک دوران سلطنت صفویه است که شاید در سایر دوره‌های تاریخی به آن تفصیل پیدا نشود. البته این دفترچه علاوه بر اطلاع از املاک دولت ایران و شاهان آن و موقوفات شش‌ ـ‌ هفت قرن پیش، مطالب جالب دیگری هم دارد که ذیلاً به بعضی از آنها اشاره می‌شود:
1 ـ اجاره زمین از حاکم شرع برای نمازخانه شاه: در صفحه 64 سطر 18 می‌نویسد؛ خاقان مغفور، فتحعلی شاه قاجار برای نماز خواندن خود یک قطعه زمین به طول 14 ذرع و عرض 10 ذرع از حکام شرع اجاره کرده‌اند به نود سال به مبلغ 45 تومان. گویا فتحعلی شاه می‌دانسته که تمام املاک و قصور سلطنتی غصبی بوده و نماز در آن صحیح نبوده است که مبادرت به اجاره زمین از حکام شرع کرده است.
2 ـ نویسنده، در همان صفحه 64 می‌نویسد: «قریه شارد در بلوک دشبی (دشتابی) قزوین که خالصه قدیم بوده، شاه (منظور فتحعلی شاه است) می‌خواستند بخرند صاحب او پیدا نشد و مجهول‌المالک اعلام شد لذا امر به مجتهدین قزوین واگذار شد و سپس به مبلغ دو هزار و پانصد تومان از حاجی عبدالوهاب خریدند و وقف مسجد شاه قزوین کردند». قابل ذکر است که حاجی عبدالوهاب همان حاجی عبدالوهاب معروف به دارالشفایی و برادر زن حاج ملاصالح برغانی و دایی قرڑ‌العین مشهور بوده است. وقتی که شیخ احمد احسانی مؤسس مکتب شیخیه به قزوین آمده بود در منزل حاجی عبدالوهاب اقامت نموده و در مسجد او اقامه نماز می‌کرد و حلقه کوچکی از شاگردان خود را تعلیم می‌داد. حاجی عبدالوهاب دارالشفائی خود مجتهدی مسلم و از شاگردان شیخ احمد احسانی است.
3 ـ با توجه به مندرجات صفحات 65 تا 86 کتابچه که املاک ابتیاعی عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه را در تبریز احصا می‌کند، اسامی اغلب محلات و اماکن به زبان فارسی است. مانند؛ محله نرمان (نریمان)، چهارمحال، چهارمنار، خیابان، نور، نوبران، شتربانان سرخاب، کاروانسرای هفت کچلان، محله آخوند، چناران، چشمه محمدی، باغ شمال، شادآباد و قنات پهلوان.
4 ـ در صفحه 78 کتاب آمده که اصل فرمان ولیعهدی عباس میرزا نایب السلطنه جزو قبالجات عباس‌میرزا در صندوق‌خانه خزانه مبارکه موجود بوده است.
5 ـ اصل هبه‌نامه شرعی کلیه مایملک حاجی‌میرزا آقاسی به محمدشاه از اراضی و قراء و مستغلات و ابنیه موشّح به خط خود حاجی میرزا آقاسی و ممهور به مهر او جزو اسناد خزانه اندرون بوده است.

1

 

96

 

7 ـ القابی هم برای شهرهای ایران در این کتاب آمده که اطلاع از آنها مفید خواهد بود؛ مانند دارالمؤمنین برای شهر سبزوار (ص 92) و دارالصفا برای شهر خوی (ص 362) و دارالسرور برای بروجرد (ص 459 ) و باز دارالمؤمنین برای کاشان (ص 523 ) و دارالعلم برای شیراز (ص 544) و دارالولایه برای کرمانشاه(ص 531) .
8 ـ در صفحه 155 بنچاق خرید یک نفر کنیز گرجی به نام لعل جزو اسناد کتابچه قبالجات خزانه مبارکه است.
9 ـ در صفحه 262 از دکانی به نام دکان چای‌پزی یاد شده که نشان دهندة آن است که آن زمان هنوز اصطلاح قهوه‌خانه به معنای امروزی (چای‌خانه) رایج نبوده و جایی را که با چای دم کرده از مشتریان پذیرایی می‌کردند چای‌پزی گفته می‌شد یا شاید هم محلی بوده برای عمل‌آوری برگ چای یا چای‌خشک‌کنی.
10 ـ یک معامله جالب در صفحه 267 در بنچاق صلح یک باغ و یخچال و عمارت، قیمت آن به صد صلوات صلح شده است.
11 ـ با توجه به صفحات 271 تا 294 کتاب که حاوی اسامی املاک حاجی
میرزا ‌آقاسی فقط در حومه تهران است به نام دهات زیر برمی‌خوریم: ونک، عباس‌آباد، دزآشوب (دزاشیب فعلی)، مهران و مهران سفلی، شمس‌آباد، تجریش، کاشانک، سرخه‌حصار، مهرآباد، اسماعیل‌آباد، یافت‌آباد، نوروزآباد، یوسف‌آباد، مرتضی گِرد، کاریزک (کهریزک)، کردان، نظرآباد، لشگرک، کمرد، کلاک، سعیدآباد و اینها به جز املاکی است که وی در استان‌ها و شهرستان‌های دیگر مانند تبریز، خوی، عراق (عجم)، قزوین، خمسه، خراسان و سایر مناطق داشته است.
12 ـ بعد از حاجی میرزا‌آقاسی که املاک خود را به محمدشاه هبه شرعی کرده است از مالکان بزرگی که املاکشان مصادره شده می‌توان از منوچهرخان معتمدالدوله که شامل: غار، فشافویه و کناره‌گرد و 12 قریه در گیلان و مستغلات در انزلی است و 7 قریه در تهران نام برد.
13 ـ شایان گفتن است که در همه جای کتاب، اصطلاح «مستغلات» یعنی محل‌های غله‌خیز، اشتباهاً «مستقلات» چاپ شده که شاید اشتباه چاپی باشد.
14 ـ در صفحه 322 می‌خوانیم «خانه ابتیاعی خاقان مغفور (فتحعلی شاه) جهت نشیمن ایلچی روس که بعد از کشتن ایلچی در دست ورثه حسینعلی خان زنبورکچی باشی است و واقعه در محله بازار...» که باید اینجا یادآور شد منظور از ایلچی، گریبایدوف سفیر روس در زمان فتحعلی‌شاه است که برای حل و فصل امور مربوط به عهدنامه گلستان به تهران آمد و به علت اصرار در برگرداندن اتباع گرجی ـ در تهران ـ که چند نفر زنِ دارای شوهر و دارای اولاد هم جزو آنان بود به تحریک حاجی میرزا مسیح استرآبادی در تاریخ 11 فوریه 1829 م. (مطابق 1245 هـ.ق.) با هجوم عامه مردم به سفارت با 37 نفر از اعضای سفارت کشته شد.[9] و محل سفارت، ملک فتحعلیشاه بوده که برای استفاده موقت سفیر در اختیار او قرار داشته است.
15 ـ قباله کاخ نیاوران: با توجه به مندرجات صفحه 327 کتاب محل فعلی کاخ نیاوران و کاخ صاحبقرانیه و کاخ جهان‌نما توسط فخرالدوله (دختر فتحعلی‌شاه) به شاهنشاه مبرور (محمدشاه) قاجار فروخته شده که ناصرالدین شاه قاجار عمارت و قصر مجدد بنا کرده است.
16 ـ در صفحه 333 قباله ملکی به نام قریه چهریق به نام ملک سلطنتی ذکر شده است.
17 ـ در صفحة 335 قباله صلحنامه قریه غازیان از طرف میرزا موسی رشتی به محمدشاه چنین آمده است: «شش دانگ قریه غازیان از طرف عالی‌جاه میرزا موسی رشتی به اعلیû‌حضرت شاهنشاه (محمدشاه) به مبلغ هزار دینار که عبارت از یک ریال است مصالحه نمودند».
غازیان همان‌جایی است که در کنار انزلی جمعاً تشکیل بندر انزلی فعلی را می‌دهند چون بین مردمان انزلی و غازیان بر سر اینکه چرا انزلی را به نام بندر انتخاب کرده‌اند اختلاف بوده که در زمان رضاشاه نام شهر را به «بندر پهلوی» تغییر دادند ولی بعد از انقلاب اسلامی 1357 مجدداً به نام اصلی اولیه خود «انزلی» نامیده شد. البته قسمت شرقی بندر انزلی، هم اکنون، غازیان نامیده می‌شود.
18 ـ قباله سفارت ایران در اسلامبول صفحة 341 به این شرح آمده است: «ابتیاعی دیوان اعلیû واقعه در اسلامبول به جهت مصلحت‌گذار مقیم اسلامبول توسط عالیجاه محمدخان مصلحت‌گذار ابتیاع شده و تنخواه آن مبلغ 6 هزار تومان شده از سند 1268».
19 ـ از مطالب بسیار جالب این کتاب نام قصرها و اماکن سلطنتی شاهان صفوی در شهر اصفهان است که در صفحات 410 و 411 در کتابچه دهات و خالصه‌جات و موقوفات و املاک انتقال دیوان اعلی آمده است. به این شرح؛ 1 ـ چهار باغ سفلیû، 2 ـ باغ نقش‌جهان در بازار صباغان، 3 ـ باغ جزایرخانه واقعه در جنب فراشخانه قدیم، 4 ـ باغ بادامستان، 5 ـ باغ چهل‌ستون، 6 ـ باغ خیرگاه و عمارت کلاه فرنگی نارنجستان، 7 ـ باغ هشت بهشت به انضمام سر‌در و عمارت وسط باغ، 8 ـ باغ خیاط‌خانه واقعه در جنب چهل‌ستون، 9 ـ باغ انگورستان و آدینه به انضمام عمارت که خراب شده است، 10 ـ باغ چینی‌خانه به انضمام عمارت که بعضی از آن خراب است، 11 ـ باغ توحیدخانه به انضمام برج وسط، 12 ـ باغ مثمن واقعه در چهارباغ عباسی به انضمام سر‌در، 13 ـ باغ تخت به انضمام دو سر درِ قصر، 14 ـ باغ فیل‌خانه به انضمام سر‌درِ‌عمارت، 15 ـ باغ کجاوه‌خانه واقع در جنب بازار صباغان، 16 ـ باغ شیرخانه که معبر آن از باغ پهلوان‌حسین است، 17 ـ باغ پهلوان‌حسین سر‌درِ خراب واقع در چهارباغ عباسی، 18 ـ باغ گلدسته خانه واقع در جنب هشت بهشت، 19 ـ باغ فراش‌خانه قدیم واقع در جنب چهل‌ستون، 20 ـ باغ و عمارت تالار طویله به انضمام درهای آن و عمارت دیوانخانه، 21 ـ عمارت اشرف، 22 ـ عمارت خورشید، 23 ـ چهارباغ علیا، 24 ـ باغ زرشک واقعه در چهارباغ خارج شهر، 25 ـ تا شماره 34 باغ‌های جلودار‌باشی، امیرآخورباشی، مهر‌دارباشی، غلامان مطبخ، ایوان بیگی، ایشیک آقاسی باشی واقعه نویس داروغه‌خانه، اعتمادالدوله، 35‌ـ باغ سعادت‌آباد و عمارت نمکدان و عمارت بالا و تالار و باغ نظر و دریاچه، 36 ـ باغ سپهسالار، 37 ـ باغ و باغچه خانه‌ها واقع در جنب هفت دست و باغ سعادت‌آباد، 38 ـ باغچه دولت‌خانه مشهور به هفت‌دست و ده‌ها باغ و باغچه و قصر و عمارت دیگر که از این همه فقط تعداد انگشت‌شماری باقی است و بقیه آنها به دستور ظل‌السلطان برادر ناصرالدین شاه تخریب شده و از بین رفته است.
20 ـ اسامی بعضی از دهات قزوین، این اسامی در حال حاضر یا عوض شده یا بد خوانده شده است. مانند دانسفان صفحه 504 که دالفسقان چاپ شده؛ قریه شال یا چال که به اشتباه سال چاپ شده؛ قریه قرقسین؛ گلگسین که به اشتباه قرقین چاپ شده؛ موقوفات شاهزاده حسین که اشتباهاً شاهزاده حسن چاپ شده؛ قریه شارد که اشتباهاً سار چاپ شده؛ قریه سوس که اشتباهاً سوسن چاپ شده؛ قریه خوزین که به غلط جرین چاپ شده؛ قریه شادمان یا شادمهان که اشتباهاً شادلمهان چاپ شده؛ و قریه خوزنین که خورین چاپ شده؛ سیزآباد یا سگزآباد که مسگرآباد شده؛ قریه داکان که واکان چاپ شده و رادکان که برابرکان شده است.
21 ـ در صفحه 335 آمده است؛ «جز املاک سرکار اقدس (ناصرالدین شاه) خانه ضبطی از حاجی سلیمان‌خان اولاد یحیی‌خان تبریزی واقعه در محله سرچنبک که مشتمل است بر عمارت معدود بالتمام».
قابل ذکر است این حاج سلیمان‌خان تبریزی فرزند یحیی‌خان از اشراف تبریز در عهد فتحعلی شاه پیش‌خدمت عباس میرزا نایب‌السلطنه بوده که بعدها یحیی‌خان پیش‌خدمت محمدشاه هم شد و با زن محمدشاه مهدعلیا و مادرزن ناصرالدین شاه نسبت خویشی داشت. فرزند این یحیی‌خان به نام سلیمان‌خان از شاگردان حاج سیدکاظم رشتی جانشین شیخ احمد احسانی بوده و برخلاف پدرش در کارهای دولتی دخالتی نداشت. بعد از سوءقصد نافرجام به ناصرالدین شاه او هم جزو دستگیرشدگان بود و در سال 1268 هـ.ق. به دستور شاه کشته شد و خانه او هم جزو اموال ضبطی قرار گرفت.
در پایان کتاب هم شرح حال مختصر اَعلام و اشخاص مهم مانند امین‌الدوله، حاجی محمدحسن صدر اصفهانی، معتمدالدوله منوچهر‌خان ارمنی معروف به گرجی، خازن‌الدوله (گل بدن خانم) همسر چهل و یکم فتحعلی شاه، عباس‌میرزا نایب‌السلطنه ولیعهد فتحعلی شاه، ملاعباس ایروانی معروف به حاجی میرزاآقاسی، محمد‌شاه قاجار، مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه و زن محمد‌شاه و نوه فتحعلی‌شاه و میرزا یوسف مستوفی الممالک آشتیانی، عضدالدوله (سلطان احمدمیرزا) فرزند عباس‌میرزا نایب‌السلطنه و فرمانفر (حسینعلی میرزا) و بهاءالدوله (بهمن میرزا) همگی فرزندان فتحعلیشاه و نصرت‌الدوله فیروزمیرزا فرزند عباس میرزا نایب‌السلطنه و دیگران آمده است که خواندن آن هم بسیار مفید و آموزنده خواهد بود.[10]

[1] . سردفتر بازنشسته دفتر اسناد رسمی 122 تهران.
[2] . کانون سردفتران و دفتریاران، سیر تحولات دادگستری طی 5ب0 سال دوران پهلوی، اسفند 1355، صص. 77 تا 79.
[3] . حسن انوشه (ترجمه)، تاریخ ایران، دانشگاه کامبریج، ج. سوم، قسمت دوم، چ. امیرکبیر، صص. 52 تا 56.
[4] . همان، صص. 146 و 148.
[5] . امین، سیدحسن، تاریخ حقوق ایران، انتشارات دایرڑ‌المعارف ایران شناسی، تهران، 1382، صص. 306 و 307.
[6] . مدرسی طباطبایی، حسین، مثال‌های صدور صفوی، قم، 1354، ص. 7.
[7] .میرزا علی نقی نصیری رودباری، القاب و مواجب دوره صفویه، به تصحیح دکتر یوسف رحیم‌لو، دانشگاه فردوسی مشهد 1371 صص 48، 58.
[8] . کتاب مذکور به همت آقای بهمن بیانی و خانم منصوره اتحادیه (نظام مافی) در سال 1387 از سوی نشر تاریخ ایران منتشر شده است.
[9] . ر.ک.: سلسله مقالات نگارنده زیر عنوان «کاپیتولاسیون و پی‌آمدهای آن در ایران» مندرج در شماره‌های پیشین ماهنامه «کانون».
[10] . توضیح نگارنده: گفتنی است که این کتاب قبل از انتشار توسط دو نفر از محققان کشور مورد بحث و بررسی و معرفی قرار گرفته است. نخست آقای ایرج افشار یزدی کتابچه املاک حاج میرزا آقاسی را در «کتاب سواد و بیاض» جلد دوم، صص. 488، 497 از انتشارات کتاب‌فروشی دهخدا تهران 1350 و سپس دکتر هوشنگ ساعدلو کتاب رقبات محمدشاهی و ناصرالدین‌شاهی را در کتاب «هفتاد مقاله» گردآوری یحیی مهدوی و ایرج افشار، جلد اول، چاپ اساطیر 1369 معرفی و مورد نقد و بررسی قرار داده‌اند.
6 ـ در صفحه 87 در ذیل صفحه از معنای اصطلاح «وقر» یاد می‌کند و می‌نویسد: وقر، مساوی 70 کیلوگرم و آن مساوی مقدار باری است که یک خر یا استر می‌تواند حمل کند. همان اصطلاح در نقاط دیگر به خروار یا خربار معروف است ولی وزن آن در جاهای مختلف تفاوت داشته است و خروار علاوه بر واحد وزن، نوعی واحد مساحت زمین زراعتی است که آن مقدار زمین است که یکصد من بذرافشان باشد (ص 384). به طور کلی در ذیل صفحات برخی از اصطلاحات مورد استفاده از طرف ناشر شرح و توضیح داده شده است که به غایت مفید است. مانند اصطلاح «کروم» یعنی درختان انگور یا انگور و هر درخت انگور 5/2 من انگور محاسبه می‌شود (ص 371 ) و در توضیح اصطلاح «جفت» آورده است که: هر زوج یک جفت گاو نر است و فرد، نصف آن با عوامل زراعی مربوطه. (ص 376 ) و اصطلاح «بهاربند» محل چرای روباز چهارپایان (ذیل ص 384 ) و در توضیح اصطلاح «گاوبند» آورده است: زمین‌های زراعی را فرد شمار و گاوبند معامله می‌کنند و فرد عبارت است از یک کشاورز و 2 رأس گاو با عوامل زراعتی و پنجاه من بذرافشان و در هر ولایت متفاوت است. (ذیل صفحه 389) و اصطلاح «حبه»        مثقال (ذیل صفحه 391) و «قفیز» مساوی مساحتی که 25 من بذرافشان دارد و یک بیستم «جریب» و آن را معادل 360 ذرع دانسته‌اند (ص 428 ) و در جایی هم به اصطلاح واحد پولی باجاقلو (ص 311 ) اشاره شده که معنی آن طبق فرهنگ معین نوعی مسکوک طلای رایج کشور عثمانی بوده است و بسیاری اصطلاحات جالب و مفید دیگر که برای خواندن و فهمیدن متون اسناد و قبالجات قدیمی ضروری هستند.